Habermasovska “Translacija” religijskog govora u postsekularnoj javnoj sferi zapadnog balkana: asimetrična postsekularnost kroz prizmu reproduktivnih prava I obrazovnog kurikuluma u hrvatskoj, srbiji I bosni I hercegovini

Članak preduzima kritičku primjenu kasnog pojmovnog aparata Jirgena Habermasa — posebno pojmova “institucionalnog filtera” između neformalne javne sfere i formalne političko-pravne sfere, te “kooperativnog prevođenja” kojim se religijske moralne intuicije mogu učiniti prihvatljivim u potonjoj — na empirijski materijal javnih debata o reproduktivnim pravima i obrazovnim kurikulumima u Hrvatskoj, Srbiji i Bosni i Hercegovini između 2013. i 2022. godine. Oslanjajući se na Habermasove temeljne eseje o religiji u javnoj sferi i na empirijsku literaturu o hrvatskom referendumu o braku iz 2013, ratifikaciji Istanbulske konvencije iz 2018, ulozi Katoličke crkve i Srpske pravoslavne crkve u oblikovanju javnog diskursa i segregiranim obrazovnim aranžmanima u Bosni i Hercegovini, članak tvrdi da Habermasov okvir zahtijeva sadržajnu dopunu kada se prenese u postsocijalistički zapadnobalkanski kontekst. Originalni doprinos članka je razvoj pojma asimetrične postsekularnosti — postsekularne konfiguracije u kojoj (1) istorijski slijed teče obrnuto u odnosu na zapadnoevropsku putanju koju Habermas pretpostavlja, s državno nametnutom sekularizacijom nakon koje slijedi post-1990 ponovna publicizacija religije; (2) asimetrija moći između religijskih i sekularnih sagovornika ide u prilog religijskoj strani, a ne približava se habermasovskoj ravnopravnosti; (3) institucionalni filter između neformalne javne sfere i formalnog donošenja zakona strukturno je porozan, dopuštajući religijskom vokabularu da prelazi u pravno-političko rasuđivanje bez uspjelog prevođenja; (4) teret kooperativnog prevođenja empirijski snosi gotovo isključivo sekularna strana, što protivrječi Habermasovom zahtjevu za obostranim naporom; i (5) sam status klauzule o prevođenju jeste predmet osporavanja, a ne pretpostavka. Pojam se empirijski ilustruje kroz tri tematska klastera — hrvatske debate o reproduktivnim pravima (2013–2018), srpske debate o kurikulumu vjerskog i građanskog obrazovanja, te bosanskohercegovačko segregirano školstvo i kurikulumsku politiku.